sept en okt 2010Geplaatst door marjolijn februari sep 03, 2010 20:45 Niet zo lang geleden bezocht ik een bijeenkomst van ambtenaren, waar ik werd voorgesteld aan X, voormalig literair recensent van een serieuze krant. Op de verbaasde vraag van iemand waarom wij elkaar niet allang kenden, antwoordde X, ten overstaan van de secretaris-generaal van departement Y en de bestuursvoorzitter van maatschappelijke organisatie Z: 'Ik heb Marjolijn nog nooit ontmoet, omdat ik in mijn tijd als recensent nooit naar literaire bijeenkomsten ging. Je loopt de schrijvers maar voor de voeten; die komen daar per slot van rekening om gratis te drinken.'
Noem me bourgeois, maar dit is de reden waarom ik nooit een Nederlands schrijver heb willen worden. Ik werk graag in een omgeving waar ik niet word gezien als alcoholische uitvreter.
Vandaag in de Volkskrant. Verslag van een bijeenkomst waar een kunstprijs werd uitgereikt en waar sommige genomineerden het zonder prijs moesten stellen:
Van gezaghebbende zijde bereikt mij een bericht over het
boek The Meaning of Liff (1983) van Douglas
Adams (1952-2001), schrijver ook van The Hitchhiker's Guide to the Galaxy.
In het woordenboek The Meaning of Liff heeft Adams honderden
dingen, ervaringen, gevoelens en situaties beschreven waarvoor tot op dat
moment nog geen woord bestond – en waarvoor Adams een woord heeft gevonden. De
woorden haalde hij uit atlassen en van wegwijzers: het waren namen van plaatsen
die vrijwel nooit werden gebruikt. Zonde, vond Adams. Waarom zou je zulke
onbekende plaatsnamen niet gebruiken voor al die begrippen die schreeuwden om
een benaming?
Mijn bron stuurde me een paar lemma’s als voorbeeld:
Ahenny (adj.) The way people stand
when examining other people’s bookshelves. Absecon
(n.) An annual
conference held at the Dragonara Hotel, Leeds, for people who haven’t got any
other conferences to go to.
Ainderby Steeple (n.) One who asks you a
question with the apparent motive of wanting to hear your answer, but who cuts
short your opening sentence by leaning forward and saying ‘and I’ll tell
you why I ask …’ and then talking solidly for the next hour.
Abligo (n.) One who prides himself
on not even knowing what day of the week it is.
Aird of Sleat (n.) (Archaic) Ancient
Scottish curse placed from afar on the stretch of land now occupied by Heathrow
Airport.
In de introspectieve stemming die mij heeft bevangen, denk
ik al dagen aan de tekst van het joodse gezang Kol Nidrei.
Allereerst: er zit een rare zin in het liedje Duncan van Paul Simon waaraan ik eigenlijk altijd denk.
De jonge Duncan verzucht in zijn diepe armoede dat hij graag een ring had gehad, zodat
hij hem kon verpanden. ‘Holes
in my confidence. Holes in the knees of my jeans. I was left without a penny in
my pocket. O-wee, I was about as destituted as a kid could be. And I wished I wore a ring, so I could hock
it.’
Natuurlijk, je kunt gewoon
wensen dat je geld had. Maar je kunt ook wensen dat je een ring had, zodat je geld
kunt lenen. Dat laatste is omslachtiger, maar houdt meer rekening met de
kronkels en zijwegen van de menselijke psyche.
Zo’n omweg zie je ook
in de tekst van het Kol Nidrei, een van de meest intrigerende teksten die ik
ken. Het lied wordt gezongen aan de vooravond van de Grote Verzoendag, ook
binnenkort weer, en is een verzoek om bij voorbaat alle verplichtingen ongedaan
te maken die de mensen zichzelf voor het komende jaar opleggen tegenover God.
‘Van alle geloften, dat
wil zeggen, de verbintenissen, de onthoudingen, de verplichtingen en de eden,
die wij beloven, zweren, onszelf opdragen en op onze ziel binden, hebben we nu
al spijt. Moge ze alle worden beschouwd als vergeten, ongeldig, vernietigd en ontbonden.’
Het minder begripvolle deel van de mensheid heeft in deze
tekst altijd een list gezien om te ontkomen aan contracten en verplichtingen
tegenover je medemens. Maar in feite gaat het Kol Nidrei niet over wereldse zaken
en contracten. Het gaat over de onverbeterlijkheid van je eigen wil. Je weet al bij voorbaat dat je ten overstaan van de eeuwigheid weer dingen gaat beloven die
je nooit zult waarmaken.
Natuurlijk, je kunt je voornemen zulke onbedachtzame
beloften niet meer te doen. Maar je kunt ook de omweg van het zelfinzicht
kiezen en vragen die onbedachtzame beloften al vooraf te beschouwen als nietig
en nooit-gedaan.
juli en aug 2010Geplaatst door marjolijn februari aug 23, 2010 11:58 Het abstracte spelletje dat we deze week hebben gespeeld, komt ten einde als iemand vals speelt en stappen overslaat.
Het spelletje draait om rubriceren en categoriseren, standaardiseren en normeren. Hoe breng je een individueel geval onder een algemene regel?
Er zijn oogartsen die scheelkijkende mensen proberen te genezen met twee plaatjes, eentje van een papegaai en eentje van een kooi. Met je rechteroog krijg je de papegaai te zien, met je linkeroog de kooi. Door goed te focussen moet je die papegaai dan in zijn kooi zien te manoeuvreren.
Ons spelletje lijkt op die oogheelkundige behandeling. Goed focussen, dan past het bijzondere in de algemeenheid. Nee, natuurlijk lukt dat nooit echt goed, anders zou het ook geen leuk spelletje zijn.
Maar dan is er altijd wel iemand die de regels van het spel verandert en probeert te winnen zonder er ook maar enige moeite voor te doen. Ja, zo kan ik het ook:
(vanaf linksboven met de klok mee: barcode tattoo; kunstenaar Wolfgang Flatz met barcode tattoo uit 1989; Jonathan Borofsky, Self Portrait 1980; Mick O'Kelly, Genus, 10-8-56, 1996)
‘Mooi’, zei mijn baas op het organisatieadviesbureau toen ik
lang geleden afstudeerde. ‘Diploma’s zijn net stigmata, je komt er nooit meer
vanaf.’
Indertijd was ik wel gecharmeerd van dat idee. Stigmata! Maar
vandaag krijg ik een korte biografie van
mezelf voorgelegd, en nu kom daarin alleen oude feiten tegen, oude wonden die nooit
meer weggaan: studies, boeken, banen. Alsof ik al dood ben en aan het kruis hang. Om bij
die bijbelse metafoor te blijven: tijd voor wederopstanding!
Er zijn gelukkig hier en daar wel projecten te vinden die rekening houden met het feit dat je
vandaag nog niet definitief dood bent. Zo geeft de kunstenaar Eric Wie het
advies een curriculum illusione op te stellen. Anders dan je curriculum vitae, dat terugblikt
op je verleden, kijkt zo'n curriculum illusione vooruit naar de toekomst. In welk jaar denk je echt
dood te gaan? Wat wil je voor die tijd hebben beleefd en bereikt?
In een andere uithoek van de wereld der fictie is er Blogland Lane, een virtuele straat waaraan je een virtueel huis kunt bouwen
naar eigen inzicht. Neem je gedroomde huis in gedachten, zoek er een foto bij, zet
hem op het internet en je kunt je droom zo betrekken, op naar een stralende
toekomst.
In Blogland Lane staan inmiddels villa’s, kastelen, strandtenten, cottages
en oude vuurtorens. (Opmerkelijk weinig flatgebouwen.) De gemeenschap lijkt voorlopig alleen te bestaan uit Amerikaanse vrouwen met een duidelijk voorkeur voor
quilten, taart bakken en home decoration. Ze laten om het hardst de achterdeur open.
Als ik al ooit een droomhuis zou bouwen, dan hoog in een
boom, op veilige afstand van Blogland Lane.
Ik wil de sfeer van vrede en vriendschap niet verstoren met verhalen
over al die akelige dingen die in mijn curriculum illisione nog gaan gebeuren.
Zoals de landloper die Couperus beschreef in
zijn verhaal Het verbeelde leven; de man was in gedachten getrouwd met een
beeldschone vrouw – er was alleen ‘dit vreeslijke’. Wat dan? ‘Dat ze mij
ontrouw is.’ Maar kon hij daar dan niets aan doen?
‘U begrijpt niet wat léven is met de verbeelding. U denkt
dat men zich – als men leeft met de verbeelding – kan verbeelden al wat men wil
en hoe men wil. U dwaalt. Onze verbeelding is onderhevig aan haar eigen noodlot.
Ik kan mij alleen verbeelden de fatale werkelijkheid van mijn verbeelding. En die
is, na dat ik die vrouw in mijn verbeelding heb geschapen en op geroepen, dat
ze mij bedriegt. Altijd, altijd door. Met iedereen. Met iederen voorbijganger. O,
u weet niet hoe ik lijd!’
juli en aug 2010Geplaatst door marjolijn februari aug 13, 2010 15:48 Nu zich op de achterkant van dit digitale kladblokje, in de reacties, een gesprek ontspint over woorden en dingen, is de verleiding groot een essay te schrijven over alle categorieën waarin dieren vallen als ze niet oppassen. Goed, dat moet dan later maar eens.
Eerst de kip met rijst van Lucille Ball en haar Spaanssprekende schoonmoeder:
Toepassing: dat
is het thema van dit jaar, van mijn jaar althans. Toepassing van algemene
regels op individuele gevallen.
Vorige week las
ik, in verband met dit toepassingsthema, een verhaal over de natuurkundige
Freeman Dyson. Die schreef in
2006 in de New York Review of Books een recensie over Daniel
Dennett's boek Breaking
the Spirit. In zijn
recensie beschreef Dyson hoe hij ooit in de trein had gezeten met een schildpad
op schoot. Toen de conducteur langskwam, vroeg die of de schildpad een
kaartje had. Moest dat dan? Nou, een hond moest wel degelijk een kaartje
hebben. Maar ja: een schildpad is geen hond.
Na enig nadenken kwam
de conducteur tot de volgende conclusie: ‘Cats is
dogs and rabbits is dogs but tortoises is insects and travel free according.’
Twee maanden na dit verhaal van Freeman Dyson stond er een brief van ene Nicholas
Humphrey in de New York Review of Books. Humphrey wees op een cartoon uit 1869 in Punch:
Railway Porter (to Old Lady
travelling with a Menagerie of Pets): “Station master say, mum, as cats is ‘dogs,’ and rabbits is ‘dogs,’ and
so’s parrots; but this ’ere ‘tortis’ is a insect, so there ain’t no charge for
it!”
Dyson antwoordde in
een naschrift dat er twee mogelijke verklaringen waren voor deze coïncidentie.
Ofwel: de conducteur die hij had gesproken kende de cartoon uit Punch en
gedroeg zich volgens het script. Ofwel: hijzelf had de mop uit Punch ooit
gehoord, en had die na verloop van tijd tot een eigen herinnering omgevormd.
Cryptomnesie!
Toen ik nog een beetje verder
scharrelde, kwam ik een stuk tegen van ene Michael Jackson die in de Punchtekst
een illustratie zag van de kloof tussen "real world data" en formele
systemen. De echte wereld is informeel en unbounded – vol van
schildpadden, honden en katten. Probeer die maar eens netjes in een algemene regel of
een computersysteem te stoppen!
Vandaag maken vier wetenschappers in de Volkskrant gezamenlijk bezwaar tegen de manier waarop wordt geschreven over de Europese sprinttitel voor de Fransman Christophe Lemaître.
Lemaître won deze week de Europese kampioenschap op de 100 meter, en was daarmee volgens de Volkskrant ‘de eerste blanke winnaar van de Europese titel sinds de voormalige Oost-Duitser Frank Emmelmann in 1982’. Eerder dit seizoen was Lemaître ook al in het nieuws omdat hij de 100 meter liep in 9,98 seconden en dus, alweer volgens de krant, ‘afrekende met de controversiële veronderstelling dat blanke atleten niet onder de 10 seconden konden duiken’.
De vier wetenschappers zeggen nu dat er anders wordt geschreven over zwarte sporters dan over blanke sporters. Een kwestie van brain versus brawn - hersens versus spierkracht. Waar winnende witte atleten worden geprezen om hun ‘doorzettingsvermogen, trainingsarbeid en tactische capaciteiten’, worden winnende zwarte atleten beschreven als ‘van nature sterk, maar niet al te intelligent en gedisciplineerd.’
Een snelle check leert dat dat wel meevalt: over Lemaître bijvoorbeeld schreef de Volkskrant een paar dagen eerder, na de overwinning: ‘Hij is een natuurtalent met een techniek die verre van perfect is.’ Meer brawn dan brain dus, en dat terwijl hij toch wit is.
Er bleef al met iets knagen na het lezen van het opiniestuk van de onderzoekers. Ze leverden ten eerste nergens bewijs bij hun stelling; bovendien rakelden ze de raciale vragen rondom Lemaître zelf op zonder er vervolgens uitsluitsel over te geven. Je mag je toch best afvragen hoe het komt dat juist Jamaïcaanse atleten zo hard kunnen lopen? Als de onderzoekers beweren dat de dominantie van zwarte atleten op de 100 meter aan iets anders ligt dan genetische opbouw, dan zou het interessant zijn te horen welke 'sociaal-economische factoren’ bijdragen aan de triomfen.
Mij schoot door dit alles een veel spectaculairder stuk te binnen, van de Amerikanen Andrew M. Penner and Aliya Saperstein. Ze publiceerden in 2008 het artikel 'How social status shapes race’ in de Proceedings of the National Academy of Sciences (vol. 105 no. 50).
Penner en Saperstein gebruikten data uit een longitudinaal jeugdonderzoek onder 12.000 Amerikanen. Op de formulieren werd de deelnemers o.a. gevraagd hun ras te vermelden; vreemd genoeg veranderde 1 op de 5 deelnemers gedurende de negentien jaar dat het onderzoek duurde minstens éénmaal van ras. Of ze vulden op de formulieren zelf een ander ras in dan de vorige keer, of degene die de formulieren voor ze invulde veranderde van inzicht.
Wie langdurig werkloos was, onder de armoedegrens leefde of uit de gevangenis kwam, werd soms als zwart aangemerkt, hoewel hij of zij eerder als wit was gezien. Mensen vonden zichzelf ook eerder zwart als het slecht met ze ging. Andersom veranderden mensen van zwart in wit als hun sociaal-economische omstandigheden waren verbeterd. ‘This is consistent with the view that race is not a fixed individual attribute, but rather a changeable marker of status,’ schreven Penner en Saperstein. Niet alleen beïnvloedt je ras je sociale positie, je sociale positie beïnvloedt ook je ras.
Bij de 100 meter sprint wordt je door te winnen natuurlijk niet witter maar juist zwarter. Dat maakt het nog weer ingewikkelder. Maar, zoals altijd, dus ook wel weer interessanter.
In de NRC staat een interview met parfumeur Jean-Claude Ellena, die beroemd werd met zijn parfum Eau Parfumeé au Thé Vert.
Ellena begint met een idee dat zich dan vormt tot een verhaal. Zo begon zijn laatste parfum Voyage d’Hermès met de gedachte dat de mens zich aan de vooravond van een reis ertoe moet zetten weg te gaan. ‘Hij heeft zich afgevraagd wat de geur is van kou, de plotselinge confrontatie met het nieuwe.’
Verder is het ontwerpen van zo'n parfum een kwestie van tijdenlang ronddwalen en soms ook lange tijd niets doen, om tenslotte uit te komen bij complexiteit. ‘Een verhaal dat tijd vraagt, een geur die ontwikkeling kent, dat is wat wij nu luxe noemen.’
Niet veel anders dus dan het schrijven van een roman: ook daar gaat het erom de complexiteit in de vingers te krijgen – de complexiteit van levensgeschiedenissen, van personages.
Het laatste jaar denk ik, in mijn pogingen de complexiteit van het menselijk bestaan in de vingers te krijgen, heel vaak aan Dalida. Frans zangeres, in 1933 in Egypte geboren uit Italiaanse ouders - haar vader was violist bij de Opera in Caïro – en uitgeroepen tot Miss Egypt in 1954. Vertrokken naar Frankrijk, daar uitgegroeid tot megaster. In 1987 pleegde ze zelfmoord, met achterlating van de boodschap dat ze het leven niet langer kon verdragen. ‘La vie m'est insupportable, pardonnez-moi.’
Dalida is vooral bekend van meezingers als ‘Gigi L'Amoroso’ en het duet ‘Paroles, paroles’ met Alain Delon. Een diva, die optrad in zilveren glitterjurken. Menigtes lagen aan haar voeten.
En dan trekt ze opeens een padvindersoverhemd aan en zingt ‘Avec le temps’ van Léo Ferré. De complexiteit van het bestaan: ik heb nooit iemand zo prachtig en zo cru zien zingen als deze glitterdiva, zo regelrecht, en met zo’n desolate uitdrukking in de ogen. L'on se sent blanchi comme un cheval fourbu – als een dodelijk vermoeid paard.
-
Hoe ruikt kou, en hoe krijg je die geur op papier?
Met grote kieskeurigheid had ik voor dit blog de ideale kleuren uitgekozen - koel en intellectueel korenblauw gemengd met een vleug van warmbloedig mauve - het kostte me uren om de juiste verhoudingen te vinden.
En nu koop ik een nieuwe laptop, reis af naar mijn eigen blog en krijg een brutale en ongeciviliseerde paarse knalligheid voor ogen. Blijkbaar heeft iedere pc zijn eigen kleurstelling en valt er helemaal niets te sturen. So much for personalizing your presence.
